Een reeks oude bakstenen gewelven in een donkere keldergang

Highlights

Hoe de Utrechtse werven en werfkelders ontstonden

Langs de Oudegracht heeft Utrecht een straatniveau onder het straatniveau. Boven loopt de weg langs de grachtenpanden; beneden liggen de werven, de lage kades aan het water. De werfkelders verbinden die twee werelden: ze lopen onder de straat door naar de huiskelders. Wie langs de gracht wandelt, kijkt daarmee naar de overblijfselen van een langgerekte stadshaven.

De openbare ruimte beneden en de kelders daarachter zijn daarbij niet hetzelfde: de meeste werven zijn gemeentelijk bezit, de achtergelegen kelders niet.

Waarom de straat hoger ligt dan de werf

De Oudegracht werd in de twaalfde eeuw gegraven en diende vooral voor de aanvoer van handelswaar. Door de verbinding met de Vecht en de Vaartsche Rijn functioneerde de gracht als haven. Bij het graven kwam grond op de oevers terecht, waardoor de straten hoger kwamen te liggen. Het ophogen van de oevers hielp ook om droge voeten te houden bij overstromingen.

Voor handelaren betekende dat hoogteverschil aanvankelijk extra werk. Goederen moesten vanaf de kade de oever op en vervolgens naar de huiskelders van de grachtenpanden, waar ze werden opgeslagen. Aan het einde van de twaalfde eeuw kwam daarvoor een oplossing: tunnels die de lage kade rechtstreeks met de huiskelders verbonden. Handelswaar kon daardoor gelijkvloers worden versleept.

Van smalle tunnel naar opslagkelder

Die verbindingen werden later verbreed om meer opslagruimte te maken. Zo ontstonden de werfkelders: geen losse gebouwtjes aan het water, maar uitbreidingen van de opslagruimte onder en achter de straat. Op de werven en in de kelders werden onder meer wijn, lakens, groente en graan verhandeld en opgeslagen.

Rond 1500 was de aanleg van werven en werfkelders langs de Oudegracht ongeveer voltooid. Samen vormden ze volgens de gemeentelijke geschiedenis van de Utrechtse werven een haven van bijna twee kilometer, met vier kilometer aan kades. Het tweede niveau langs het water was dus onderdeel van een omvangrijk systeem voor vervoer en opslag.

Waarom de keldergevels verschillen

De werfkelders ontstonden op particulier initiatief, op verschillende percelen en in uiteenlopende jaren. Latere verbouwingen voegden daar nieuwe verschillen aan toe. Daardoor hebben de kelders en muren geen overal gelijke afmetingen of vormgeving.

Vanaf ongeveer 1700 kregen de werfkelders aan de Oudegracht vaker een aaneengesloten gevelbeeld met gesloten voorgevels, deuren en vensters. Het aanzien van de gracht is dus niet uitsluitend door de middeleeuwse haven bepaald, maar ook door latere aanpassingen.

Hoe de werf een openbare straat werd

Sinds 1948 bezit de gemeente de meeste werven. Na de verwerving verdwenen erfafscheidingen en particuliere bouwsels en kregen de werven bestrating. Zo ontstond beneden langs het water een openbare straat, waar eerder afzonderlijke werk- en opslagplekken lagen.

Ook het metselwerk langs het water kent verschillende leeftijden. Midden twintigste eeuw werden op veel werven houten damwanden vervangen door stenen walmuren. Die zijn daardoor veel jonger dan de werfmuren. Het behoud gaat bovendien verder dan wat aan de buitenkant zichtbaar is: vanaf 2000 werkte de gemeente samen met kelderbezitters aan vochtproblemen. In de daaropvolgende negen jaar werden meer dan zevenhonderd werfkelders hersteld en waterdicht gemaakt.

Illustratieve foto. Foto: 132369 via Pixabay (Pixabay-licentie)